पर्यटक मिठासाठी येऊ लागण्याच्या कितीतरी आधी लोक कापडासाठी कच्छला येत. जिल्ह्यातल्या पशुपालक आणि शेतकरी समुदायांनी — रबारी, अहीर, मेघवाळ, जत, मुतवा आणि इतर — प्रत्येकाने आपले स्वतःचे भरतकाम विकसित केले, आणि त्यांच्याभोवती विणकर, रंगारी, छपाई करणारे, कुंभार, चर्मकार आणि घंटा बनवणाऱ्यांची अख्खी गावे वाढली. 2001च्या भूकंपानंतर अनेक स्थानिक संस्थांनी कारागिरांना त्यांच्या कार्यशाळा पुन्हा उभ्या करायला मदत केली, आणि आज कच्छ हे भारतातल्या अशा उत्तम ठिकाणांपैकी एक आहे जिथे वस्तू घडवणाऱ्याकडून थेट विकत घेता येते.
गावे दोन गटांत मोडतात. भुजच्या जवळ, पूर्वेला, भुजोडी आणि अजरखपूर — सोपा अर्धा दिवस. उत्तरेला, पांढरे रण आणि खावडाकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर, निरोणा आणि बन्नीतल्या वाड्या — होडका, लुडिया, भीरंडियारा — आणि खुद्द खावडा, जी रणाच्या दिवसात किंवा धोलावीराच्या प्रवासात सहज बसतात.
सावकाश जा, लोकांचे आणि त्यांच्या घरांचे फोटो काढण्यापूर्वी विचारा, आणि लक्षात ठेवा की प्रात्यक्षिक म्हणजे कुणाचा तरी कामाचा वेळ. विकत घेणे बंधनकारक नाही; पण जे दिसते ते आवडले, तर इथे घेतल्याने संपूर्ण किंमत घडवणाऱ्याच्या हातात जाते.
कच्छची हस्तकला-गावे येथे काय पाहावे आणि करावे
भुजोडी — विणकाम
भुजच्या सुमारे 8 किमी पूर्वेला, वणकर विणकरांचे गाव, जिथे खड्ड्यातल्या आणि चौकटीच्या मागांवर लोकरी व सुती शाली, स्टोल आणि घोंगड्या विणल्या जातात, आणि घरांच्या पुढच्या खोल्यांतच दुकाने आहेत. जवळच एक हस्तकला उद्यान आणि वंदे मातरम् स्मारक आहे.
अजरखपूर — ठसा-छपाई
भूकंपानंतर धमडका येथील खत्री छपाई कारागिरांनी वसवलेले गाव. अजरख कापडाच्या दोन्ही बाजूंना कोरीव लाकडी ठशांनी, रेझिस्ट आणि नैसर्गिक रंगांच्या अनेक टप्प्यांत छापले जाते — नीळ, मंजिष्ठ, लोखंडाचा काळा. इथले लिव्हिंग अँड लर्निंग डिझाइन सेंटर (LLDC) हे कच्छी भरतकामाचे उत्कृष्ट संग्रहालय आहे.
निरोणा — रोगान कला, घंटा आणि लाखकाम
भुजच्या साधारण 40 किमी वायव्येला. एक खत्री कुटुंब रोगान चित्रकला जिवंत ठेवते, ज्यात एरंडेल तेलाचा रंग धातूच्या काडीने बारीक तारांसारखा ओढून, काडी कापडाला न टेकवता, कापडावर ठेवला जातो. त्याच गावात सुरात लावलेल्या तांब्याचा मुलामा दिलेल्या घंटा आणि लाखेचे लाकूडकाम करणारेही आहेत.
होडका आणि लुडिया — भुंगे आणि भरतकाम
गोल, गवताने शाकारलेल्या मातीच्या घरांची — भुंग्यांची — बन्नीतली गावे, ज्यांच्या आतल्या भिंती आरसे जडवलेल्या मातीच्या उठावकामाने सजवलेल्या असतात. मेघवाळ आणि इतर कुटुंबे आपल्या घरांतूनच भरतकाम आणि चामड्याचे काम विकतात. होडकात समुदायाने चालवलेले व्हिलेज रिसॉर्ट आहे.
खावडा — मातीकाम आणि मिठाई
रणाआधीचे शेवटचे गाव. काही कुंभार कुटुंबे अशा शैलीत रंगवलेली मातीची भांडी घडवतात जिची तुलना अनेकदा हडप्पाकालीन भांड्यांशी केली जाते. हे गाव त्याच्या खव्याच्या (मावा) मिठाईसाठीही प्रसिद्ध आहे.
कच्छची हस्तकला-गावे येथे कसे पोहोचावे
- भुजोडी आणि अजरखपूर भुजहून रिक्षा किंवा टॅक्सीने थोड्याच अंतरावर आहेत आणि एका सकाळीत दोन्ही होतात. निरोणा गाडीने गाठणे उत्तम, आणि ते धोरडोच्या रस्त्याशी छान जुळते. होडका, लुडिया, भीरंडियारा आणि खावडा ही सगळी भुज–खावडा रस्त्यावर किंवा त्यापासून थोडी आत आहेत.
- तुम्ही भुजहून रोड टू हेवनने धोलावीराला जात असाल तर खावडा तुमच्या वाटेवर आहे आणि लुडिया छोटासा वळसा.
उपयुक्त सूचना
- लहान नोटांमध्ये रोकड ठेवा. काही कार्यशाळा डिजिटल पेमेंट घेतात, पण बन्नीत नेटवर्क भरवशाचे नाही.
- घासाघीस केलीच तर हलकेच. हाताचे भरतकाम म्हणजे आठवड्यांचे काम, आणि कारागीर सहसा वाजवी किंमत सांगतात.
- फोटो काढण्यापूर्वी नेहमी विचारा, विशेषतः स्त्रियांचे, आणि नकार स्वीकारा.
- अनेक कार्यशाळा शुक्रवारी दुपारी नमाजासाठी आणि कौटुंबिक प्रसंगी बंद असतात. कोण काम करत आहे ते स्थानिक चालकाला किंवा गाइडला माहीत असते.
- सीमेजवळच्या बन्नीतल्या काही गावांत प्रवेश पांढऱ्या रणाच्याच परवान्यात येतो. तो भीरंडियारा येथे घ्या.
कच्छची हस्तकला-गावे साठी सर्वोत्तम टूर
बुक करता येणाऱ्या टूर, ज्यांत कच्छची हस्तकला-गावे किंवा त्याभोवतीचा परिसर येतो — बुक करण्यापूर्वी प्रत्येकीचा कार्यक्रम तपासा:
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$481 भुजहून: कच्छच्या पांढऱ्या रणाची 3 दिवसांची टूर
रणाच्या धोरडोकडील बाजूसाठी भुजहून निघणाऱ्या टूरमधली सर्वात सविस्तर. यात निरोण्याची रोगान कला, सूर्यास्ताला आणि पुन्हा सूर्योदयाला मिठाचे वाळवंट, धोरडोचे भुंगे, खावडाचे कुंभार आणि काळो डुंगरवरचे दृश्य गुंफले आहे, आणि भुजला परत न जाता दोन रात्री होडकातील व्हिलेज रिसॉर्टमध्ये मुक्काम आहे. रणाच्या परवान्याचे शुल्क जागेवर थेट भरावे लागते. यात धोलावीरा नाही — पण टूर खावडाच्या दाराशी संपते, त्यामुळे जादा एका दिवसात रोड टू हेवन आणि धोलावीरा जोडण्याबद्दल ऑपरेटरला विचारा.
- पांढऱ्या रणावर सूर्योदय आणि सूर्यास्त
- निरोणा, धोरडो, खावडा आणि होडका गावांना भेट
- काळो डुंगरचे दृश्यस्थळ; होडकातील व्हिलेज रिसॉर्टमध्ये दोन रात्री
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$352 भुजहून: पांढरे रण आणि गावांसह कच्छची 3 दिवसांची टूर
वरच्या टूरचे अधिक निवांत आणि स्वस्त रूप, ज्यात दोन्ही रात्री भुजमध्येच मुक्काम आहे. पहिला दिवस जुने राजवाडे आणि भुजोडी; दुसरा दिवस होडका व धोरडोसह पांढऱ्या रणापर्यंतचा सुमारे 80 किमीचा प्रवास आणि मिठावर सूर्यास्त; तिसरा दिवस फक्त विमानतळ ट्रान्सफर. प्रत्यक्षात हे दोन दिवसांचे स्थलदर्शन आहे, आणि ती धोलावीरा किंवा काळो डुंगरला जात नाही. नवी नोंद, अजून रिव्ह्यू नाहीत.
- आईना महाल, प्राग महाल आणि भुजोडीचे विणकर
- पांढरे रण, होडका आणि धोरडोची एक दिवसाची सहल
- न्याहारी आणि विमानतळ ट्रान्सफरसह भुजमधील हॉटेलात दोन रात्री
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$737 अहमदाबाद: गाइडसह कच्छच्या रणाची 3 दिवसांची खासगी टूर
अहमदाबादहून भुज आणि पुढे पांढऱ्या रणापर्यंत खासगी गाडी आणि गाइड, दिवसा हस्तकला-गावे आणि धोरडोत लोकसंगीतासह तंबूतली एक रात्र. या प्लॅटफॉर्मवर कच्छची अनेक दिवसांची हीच एक टूर आहे जिला रिव्ह्यू आहे — एकच, पाच तारांकित — जे काहीतरी आहे, पण फार नाही. तंबूनगरी फक्त रण उत्सवाच्या हंगामात चालते, त्यामुळे हंगामाबाहेर मुक्काम कुठे असेल ते तपासा. धोलावीरा या कार्यक्रमात नाही.
- भुजचा आईना महाल आणि प्राग महाल
- सूर्योदय आणि सूर्यास्ताला मोठे रण
- होडका, धोरडो आणि निरोणा; तंबूनगरीत एक रात्र
हस्तकला कार्यशाळा सुरुवात US$58 अहमदाबाद: कच्छी भरतकाम आणि आरसेकामाची कार्यशाळा
कच्छ ज्या भरतकामासाठी प्रसिद्ध आहे त्याची दोन तासांची, स्वतः करून पाहण्याची ओळख, अहमदाबादमध्ये. बन्नीच्या गावांत खरे काम पाहण्याआधीची छान तयारी — किंवा तिथपर्यंत पोहोचता न आल्यास दिलासा. नवी नोंद, रिव्ह्यू नाहीत.
- कच्छी टाके आणि आरसेकाम शिका
- स्थानिक कारागिराकडून
- स्वतः केलेला नमुना घरी न्या
