प्रत्येक हडप्पाकालीन नगरात उरलेल्या नगरापासून वेगळा, उंच आणि तटबंदीने वेढलेला एक भाग असे. धोलावीरात तो जवळजवळ इतर कुठल्याही ठिकाणापेक्षा चांगला टिकला आहे: मैदानापासून बराच उंच उभा असलेला साधारण चौरस “कॅसल”, दगडी मुलामा दिलेल्या अनेक मीटर जाड भिंतींनी वेढलेला, आणि त्याच्या पश्चिम बाजूला जोडलेला खालचा आवार — ज्याला उत्खनन करणाऱ्यांनी “बेली” म्हटले. दोन्ही मिळून बालेकिल्ला बनतो, आणि प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर तुम्ही सर्वप्रथम त्यावरच चढता.
मोहेंजोदडो आणि हडप्पा ही नगरे मुख्यतः भाजलेल्या विटांची होती; धोलावीरा मात्र दगडाचे बांधले गेले. भिंतींच्या कच्च्या विटांच्या गाभ्यावर घडीव वालुकाश्म आणि चुनखडीचे चिरे बसवले आहेत, आणि म्हणूनच चार हजारांहून अधिक वर्षांनंतरही इथले दरवाजे, पायऱ्या आणि गटारे यांच्या कडा इतक्या रेखीव आहेत. कॅसलच्या प्रत्येक बाजूला एक दरवाजा होता; उत्तर आणि पूर्व दरवाजे भव्य रचना होत्या — बाजूची दालने, खोलगट वाटा आणि चकाकी येईपर्यंत घासलेले दगडी स्तंभ यांसह.
इथे वर कोण राहत होते हे कुणालाच माहीत नाही. इथे राजवाडा नाही, स्पष्ट देऊळ नाही; आहेत फक्त भरभक्कम इमारती, पाण्याच्या टाक्या, एक मोठी विहीर आणि टेकाडावर पडणाऱ्या पावसाचा प्रत्येक थेंब झेलण्यासाठी रचलेले गटारांचे जाळे. बालेकिल्ला जे स्पष्ट दाखवतो ते म्हणजे नियंत्रण: लोकांवर, ज्यांना त्याच्या दरवाजांतून जावे लागे, आणि पाण्यावर, जे इथे गोळा करून खालच्या जलाशयांकडे नेले जाई.
बालेकिल्ला येथे काय पाहावे आणि करावे
पूर्व दरवाजातून चालत जा
कॅसलचे सर्वात चांगले टिकलेले प्रवेशद्वार: पायऱ्या, खोलगट वाट आणि बाजूची दालने, जिथे चुनखडीचे तळखडे अजून जागेवर आहेत. स्तंभांच्या तुकड्यांचा गुळगुळीत, पट्टेदार दगड निरखून पाहा — हडप्पाकालीन लोकांनी तो जवळपासच खाणीतून काढला आणि इतका बारीक घासला की तो अजूनही उजेड पकडतो.
उत्तर दरवाजा शोधा
स्टेडियम आणि नगराकडे तोंड करून असलेला औपचारिक मुख्य दरवाजा. इथल्याच एका बाजूच्या दालनात दहा चिन्हांचा लेख पालथा पडलेला सापडला होता. ती जागा छपराने संरक्षित केली आहे; चिन्हे स्वतः संग्रहालयातल्या प्रतिकृतीवरून अधिक चांगली समजतात.
विहिरी आणि टाक्या पाहा
कॅसलच्या आत कोणत्याही हडप्पाकालीन स्थळी सापडलेल्या सर्वात मोठ्या विहिरींपैकी एक आहे, शेजारी दगडी डोण, आणि पन्हाळ्यांनी जोडलेल्या टाक्यांची मालिका. काही पुरातत्त्वज्ञ याचा काही भाग स्नानसंकुल मानतात. काहीही असो, नगराच्या अगदी माथ्यावर पाण्यासाठी किती कष्ट घेतले गेले हे यातून दिसते.
पावसाळी गटारांचा माग घ्या
दगडांनी बांधलेली गटारे — काही तर वाकून आत बसता येईल इतकी उंच — बालेकिल्ल्याखालून जातात. ती सांडपाणी नव्हे तर पावसाचे पाणी वाहून नेत — ठरावीक अंतरावर ठेवलेली हवेची छिद्रे मुसळधार पावसात ती फुटू नयेत म्हणून होती — आणि ते पाणी जलाशयांत पोहोचवत.
दृश्य न्याहाळा
कॅसलच्या माथ्यावरून संपूर्ण आराखडा वाचता येतो: लगेच उत्तरेला समारंभ-मैदान, त्यापलीकडे मध्य नगर आणि खालचे नगर, पूर्वेला आणि दक्षिणेला जलाशयांची रांग, आणि क्षितिजावर रणाची सपाट चमक.
बालेकिल्ला येथे कसे पोहोचावे
- बालेकिल्ला स्थळाच्या प्रवेशद्वारापासून आणि संग्रहालयापासून थोडेसे, सोपे चालण्याचे अंतर आहे; खुणा केलेल्या वाटेने चला, जी आधी पूर्वेकडील जलाशयापाशी पोहोचते आणि मग पूर्व दरवाजाकडे चढते. इथे एक तास ठेवा, दगडी कामाचे फोटो काढायला आवडत असेल तर अधिक.
- खुद्द धोलावीरापर्यंतच्या प्रवासासाठी — भुजहून रोड टू हेवनमार्गे, किंवा अहमदाबादहून रापरमार्गे — आमचे कसे पोहोचावे हे पान पाहा.
उपयुक्त सूचना
- सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा जा. टेकाडावर सावली जवळजवळ नाहीच आणि दगड उष्णता परत फेकतो; मार्च ते जून दुपारची वेळ असह्य असते.
- स्थानिक गाइड प्रवेशद्वारापाशी थांबलेले असतात आणि घेण्यासारखे आहेत: स्थळावर फलक कमी आहेत, आणि चांगला गाइड तुम्हाला असे तपशील दाखवेल — गवंड्यांच्या खुणा, स्तंभांच्या खाचा, गटारांचे संगम — ज्यांच्यावरून तुम्ही एरवी सरळ चालत गेला असता. शुल्क आधी ठरवा.
- वाटांवरच राहा, भिंतींवर चढू नका. दगडी काम भक्कम दिसते पण कच्च्या विटांचे गाभे नाजूक आहेत, आणि रचनांवर चढण्यास मनाई आहे.
- पाणी, टोपी आणि चांगले बूट सोबत ठेवा. जमीन ओबडधोबड आहे आणि काही ठिकाणी काटेरी.
बालेकिल्ला साठी सर्वोत्तम टूर
बुक करता येणाऱ्या टूर, ज्यांत बालेकिल्ला किंवा त्याभोवतीचा परिसर येतो — बुक करण्यापूर्वी प्रत्येकीचा कार्यक्रम तपासा:
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$843 अहमदाबाद: धोलावीरा आणि पांढऱ्या रणाची 3 दिवसांची खासगी टूर
GetYourGuide वर आम्हाला सापडलेली, प्रत्यक्ष धोलावीराला जाणारी एकमेव टूर. ही अहमदाबादहून गाडीने तीन दिवसांची खासगी फेरी आहे: रानगाढवे आणि फ्लेमिंगोंसाठी कच्छच्या छोट्या रणात जीप सफारी, धोलावीराचे अवशेष आणि बेटालगतच्या मिठाच्या मैदानावर एक संध्याकाळ, आणि परतीच्या वाटेवर राणी की वाव ही पायविहीर व मोढेराचे सूर्यमंदिर. न्याहारीसह हॉटेलच्या दोन रात्री, गाइड आणि सफारी समाविष्ट असल्याचे नमूद आहे; प्रवेश शुल्क आणि इतर जेवणे समाविष्ट नाहीत. ही नवी नोंद आहे, रिव्ह्यू नसलेली, आणि तीन दिवसांसाठी रस्ता बराच आहे — पण वाहतुकीचा प्रश्न एकाच बुकिंगमध्ये सोडवणारा याच्या जवळपासही दुसरा पर्याय नाही.
- हडप्पाकालीन धोलावीरा नगराची गाइडसोबत भेट
- खडीर बेटालगतच्या पांढऱ्या रणावर सूर्यास्त
- वाटेत छोट्या रणातली जीप सफारी, राणी की वाव आणि मोढेरा
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$481 भुजहून: कच्छच्या पांढऱ्या रणाची 3 दिवसांची टूर
रणाच्या धोरडोकडील बाजूसाठी भुजहून निघणाऱ्या टूरमधली सर्वात सविस्तर. यात निरोण्याची रोगान कला, सूर्यास्ताला आणि पुन्हा सूर्योदयाला मिठाचे वाळवंट, धोरडोचे भुंगे, खावडाचे कुंभार आणि काळो डुंगरवरचे दृश्य गुंफले आहे, आणि भुजला परत न जाता दोन रात्री होडकातील व्हिलेज रिसॉर्टमध्ये मुक्काम आहे. रणाच्या परवान्याचे शुल्क जागेवर थेट भरावे लागते. यात धोलावीरा नाही — पण टूर खावडाच्या दाराशी संपते, त्यामुळे जादा एका दिवसात रोड टू हेवन आणि धोलावीरा जोडण्याबद्दल ऑपरेटरला विचारा.
- पांढऱ्या रणावर सूर्योदय आणि सूर्यास्त
- निरोणा, धोरडो, खावडा आणि होडका गावांना भेट
- काळो डुंगरचे दृश्यस्थळ; होडकातील व्हिलेज रिसॉर्टमध्ये दोन रात्री
अनेक दिवसांची खासगी टूर सुरुवात US$889 पांढरे रण आणि वारसा स्थळांसह कच्छची 6 दिवसांची टूर
GetYourGuide वरचा कच्छचा सर्वात व्यापक कार्यक्रम: अहमदाबाद, पाटण आणि मोढेरा, छोट्या रणात बजाणा येथे एक रात्र, भुजमध्ये तीन रात्री — त्यात एक दिवस मांडवी आणि एक लांब दिवस गावे, काळो डुंगर व पांढरे रण — आणि मग आठ तासांचा परतीचा प्रवास. तीन तारांकित हॉटेले आणि न्याहारी समाविष्ट असल्याचे नमूद आहे. तरीही यात धोलावीरा नाही — हीच एक उघड उणीव — त्यामुळे अवशेष हेच तुमच्या येण्याचे कारण असेल तर एखादा दिवस बदलता येईल का ते विचारा. अजून रिव्ह्यू नाहीत.
- पश्चिमेकडे जाताना राणी की वाव, मोढेरा आणि छोटे रण
- भुज, भुजोडी, मांडवीचा किनारा आणि विजय विलास पॅलेस
- पांढरे रण, होडका, लुडिया, धोरडो आणि काळो डुंगर
